Zo iemand kende ik nog niet

Een gesprek over het vrijwilligerswerk bij Stichting Weeshuisjes

In het weekend van twee februari klonk nog één keer de gulle lach, het gegiechel en het ophalen van herinneringen door de gangen van de Zusterflat, Huize Bloemenkamp, aan de Zuid-Willemsvaart in ‘s-Hertogenbosch. Een plek waar zusters en broeders die onze kinderen ter wereld brachten, geliefden in hun laatste momenten begeleidden, en zoveel mensen opkalefaterden die behalve een goede arts de warme hand en stem van de verpleging nodig hadden om écht gezond huiswaarts te keren.

In gedachten werd op deze dag nog een laatste keer het ligbad op hun gang overdadig gevuld met schuim door die ene huisgenoot die luidkeels zingend de afdeling vullen kon met disco, pop en opera. Hier waanden bezoekers zich een laatste keer op een van de legendarische Snikheet-feesten in de kelders van het complex.

Stichting Weeshuisjes

De zusterflat wordt binnenkort gesloopt om plaats te maken voor nieuwe woningen, nieuwe ontluikende liefdes, levens en ontmoetingen. Zo’n 700 oud-bewoners maakten gebruik van dit overgangsmoment om niet alleen het gebouw, maar ook elkaar weer eens te zien, soms zelfs na veertig jaar. De organisatie en de uitvoering van deze dag was een initiatief van Stichting Weeshuisjes.

Deze stichting creëert vanuit de grondhouding dat mensen de verantwoordelijkheid willen en kunnen nemen voor hun omgeving, ruimte voor initiatieven, aangedragen door buurtbewoners. Door (vaak klein) verweesd vastgoed een tijdelijke invulling te geven wordt zichtbaar wat de potentie van zo’n plek is. Maar dat is niet het enige, misschien nog wel belangrijker is wat het doet met de mensen: er wordt niet alleen positiever naar het huisje en elkaar gekeken, maar mensen kijken ook positiever naar zichzelf. Vanuit een diepgevoeld vertrouwen in elkaar laten ze hun leefomgeving, als gemeenschap, opbloeien. De transformatie van verweesde plek naar een nieuwe situatie wordt altijd gemarkeerd met een bouwritueel: een gezamenlijke, symbolische handeling die de emotionele betekenis van een fysieke plek benadrukt. Dat schept ruimte voor een nieuwe invulling. Dat betekent een lach, maar met het cliché ook zeker een traan.

De mensen

Maar wie zijn die mensen die dit werk doen? Het zijn, op een enkeling na, allemaal vrijwilligers waarvan een groot deel ook verbonden is aan de Camping Koffietent op de Orthenbrug, schuin tegenover de Zusterflat. Sommigen van hen wonen in de buurt, een van hen in het gedeelte dat net als de Zusterflat gesloopt zal worden om plaats te maken voor nieuwe woningen. Er leeft van alles, van hoop op een mooie nieuwe aanblik van dit deel van de stad, zorgen over de betaalbaarheid van de nieuwe appartementen, ouderen die misschien niet meer zomaar terug zullen verhuizen tot aan het ophalen van verhalen die de sentimenten van jarenlange bewoning benadrukken. Wat beweegt hen om hun vrije tijd te besteden aan iets dat voor veel mensen nog een beetje vaag klinkt: een ‘bouwritueel’?

Anna, Peter, Anja, Ellen, Wies en Iris spraken met elkaar over wat hen beweegt als vrijwilliger te werken bij Stichting Weeshuisjes. Ze bespraken wat het anderen brengt, maar ook wat het henzelf brengt. Peter zegt dat hij al lang van tevoren ruimte in zijn agenda ingeruimd had in de week voor het bouwritueel, omdat hij uit ervaring weet dat er last minute nog van alles moet gebeuren. Zo stond hij inderdaad de zaterdagmiddag voor het bouwritueel nog grote rode kruizen te schilderen, voor hem een nieuw avontuur.

Dat woord, avontuur, werd in het gesprek regelmatig genoemd. Ellen zegt over haar werk als vrijwilliger: ‘Ik ben nooit voor niks gekomen, ook als ik niet wist wat er precies verwacht werd, dan wist ik: het loopt vast op iets goeds uit’. Dat goeds, dat bestaat grotendeels uit verbinding maken, iets betekenen voor de ander en daarmee ook voor jezelf. Als vrijwilliger bij Stichting Weeshuisjes, die onder meer de Campingkoffietent initieerde, ‘ontmoet je mensen die je in je eigen bubbel niet tegenkomt, ook niet als je er je best voor probeert te doen,’ zegt Iris. ‘Ik heb ontdekt dat ik er opensta voor mensen die ik anders niet op zou merken. Mensen met wie ik nu bevriend ben,’ zegt Anna die pal naast de Campingkoffietent woont.

Je bent er als je er bent

Hoeveel tijd besteden deze mensen eigenlijk aan hun vrijwilligerstaken? Dat blijkt enorm te verschillen: Peter is elke week bezig voor de stichting, maar Ellen, Wies, Iris en Anja zijn er bijvoorbeeld op en af heel vaak en dan weer eens een tijdje niet, omdat werk of privé dat gewoon even niet mogelijk maakt. Dat geeft niks, de sociale cohesie is groot, ongeacht hoe veel of weinig je er bent. ‘Je bent er als je er bent en je mag zijn wie je bent,’ zegt Ellen. In dit werk mag je er zijn voor anderen, maar ook zelf ontdekken wat eruit voortkomt dat betekenis heeft voor jouw leven. In die zin is het ook ‘een reis naar binnen’ volgens Ellen en als dat betekent dat je er een tijdje niet kunt zijn, dan heeft dat jouw werk niet minder waardevol gemaakt. In tegendeel zelfs.

Bij andere organisaties waar vrijwilligers actief zijn is de druk vaak groot: elke week moet je er op hetzelfde moment zijn (bijvoorbeeld op de sportclub of de scouting) en omdat zonder jou activiteiten niet door kunnen gaan, is dat soms ook een reden om te stoppen. Bij de stichting is dat niet het geval: aanjager Imke checkt regelmatig bij mensen: lukt het nog wel, is dit wat jou energie geeft? En soms komt iemand dan tot de conclusie dat een activiteit minder past dan iemand vooraf zelf had gedacht.

Zo begon Wies met veel enthousiasme aan de voorbereiding van het Zusterflat-ritueel, maar ontdekte ze samen met Imke dat het voor haar even niet het juiste moment was. Ze stortte zich vervolgens volledig op de Keinderpèksesactie van de stichting waarbij ze met anderen carnavalskleding voor kinderen verzamelde die tot geweldige outfits omgetoverd werden met de naaimachine. Wie de foto’s op social media ziet, weet dat het een goede zet was. Anja zegt over datzelfde gevoel: ‘Ik mag experimenteren en als ik merk dat iets niet fijn is, dan is het ook aan mij om dat aan te geven’. In plaats van vertrekken levert het dus eerder nog gemotiveerdere vrijwilligers op. ‘Het is even mijn tokootje’ zegt ze als ze spreekt over de momenten dat zij als Campingbaas werkzaam is.

Het vieren van het bouwritueel

Over het bouwritueel in de Zusterflat is iedereen het eens: wat een bijzondere dag was het, waarbij ook de wethouder en de medewerkers van Brabant Wonen ervaren hebben dat dit niet had mogen ontbreken. ‘Een organisch ritme, waarin ter plekke verbinding ontstond tussen de aanwezige mensen,’ zegt Ellen en ‘in die uitwisseling zat zoveel energie; met het vertellen van verhalen gaven de bezoekers op die dag iets waardevols door aan ons vrijwilligers –  een stukje geschiedenis, een stukje van henzelf’.

Het vieren van het bouwritueel is meer dan een feestje waarbij goede herinneringen een afscheid markeren. Vieren betekent ook het vieren van wat moeilijk is, omdat we het met elkaar doen. Het was even slikken voor Peter en Anna, die zaterdag uren hadden staan schilderen in de kou, toen op zondag bleek dat iemand de witte buitenkant beschilderd had met kritische teksten over de nieuw te bouwen appartementen. Toch is het precies dat wat er ook bij hoort. Anna zegt er heel nuchter over: ‘Eerst wilde ik een emmer latex meenemen, maar toen ik zag dat het netjes in rood was gedaan, besloot ik het erbij te laten. Op deze manier was immers ook de allerlaatste groep bewoners er een beetje bij’. Het tekent de houding van deze groep vrijwilligers: elke nieuwe situatie is een kans anderen beter te begrijpen om zelf weer een beetje te groeien.

De energie die het Anna, Peter, Wies, Anja, Ellen en Iris heeft gegeven, vat Ellen prachtig samen: ‘Het besef dat we niet alleen een gebouw achterlieten, maar ook iets meenamen: de verbondenheid, de verhalen, en misschien zelfs een nieuwe kijk op vergankelijkheid en betekenis. Dat is iets wat ik voel dat doorgegeven is, niet alleen op die dag, maar ook in de gesprekken die erna nog plaatsvonden en in hoe we dit moment blijven herinneren’. Het is deze verbondenheid, het echte eigenaarschap vanuit ieders eigenheid en kwaliteit waarbij je weet dat je altijd welkom bent, die deze vrijwilligers verbonden houdt met elkaar en het werk dat ze met zoveel plezier doen.

Dit artikel is geschreven door gastauteur Renske Dillen